Dolar : Alış : 3.8591 / Satış : 3.8660
Euro : Alış : 4.5511 / Satış : 4.5593
HAVA DURUMU
hava durumu

trabzon17°CAz Bulutlu

- Hoşgeldiniz - Sitemizde 32 Kategoride 167 İçerik Bulunuyor.

SON DAKİKA

Anadolu’da Çepni İskânı / Yrd. Doç. Dr. M. Hanefi Bostan

21 Nisan 2016 - 6 views kez okunmuş
Ana Sayfa » Çepni Tarihi»Anadolu’da Çepni İskânı / Yrd. Doç. Dr. M. Hanefi Bostan
Anadolu’da Çepni İskânı / Yrd. Doç. Dr. M. Hanefi Bostan

Anadolu’da Çepni İskânı / Yrd. Doç. Dr. M. Hanefi Bostan
Çepniler, Oğuzların Üçok koluna bağlı boylardan biridir. 1 Anadolu ve Rumeli’de ve özellikle Karadeniz Bölgesi’nin bir Türk Yurdu olmasında etkin rol oynamışlardır.

Tesbit edilebildiği kadarıyla Çepnilerden bahseden ilk müellif Kaşgarlı Mahmud’dur.2 Çepniler, Oğuz Han’ın oğullarından Gök Han’ın dört oğlundan biri olan “Çebni”‘nin neslinden olup bu kişiden adlarını almışlardır.3

Reşideddin’e göre Çepni, “yağı [düşman] olan her yerde durmayıp savaşan”, Yazıcıoğluna göre “kandaki yağı göre derhal savaşır ve çapar”,4 Ebülgazi Bahadır Han’a göre de “bahadır (=cesur)” manasına gelmektedir.5

Çepnilerin ongunu (arması) Reşiddedin ve Yazıcıoğlu’na göre “sungur”,6 Ebülgazi Bahadır Han’a göre ise “hümay” kuşudur.7

Çepni Türkleri önce Türkistan’dan İran’a ve buradan da Anadolu’ya göç etmişlerdir.8 100.000 kişi olduğu ifâde edilen Çepnilerin büyük bir çoğunluğu bazı araştırmacılara göre; Giresun, Tirebolu, Görele ve Büyükliman’a (Vakfıkebir), bir kısmı da daha batıya hareket ederek Kocaeli, Balıkesir ve İzmir’e yerleşmiştir.9 Bununla beraber Anadolu’ya gelen ilk Çepni grubunun bu olduğu şüphelidir. Nitekim M. Enver Şerifgil, Hurremiler ve Babekîlerin Çepni olabileceğini ve bunların lideri sayılan Babek’in asılmasından (M.838) sonra yani IX. milâdi asırda Anadolu’ya göç ettiklerini yazmaktadır. Şerifgil ayrıca Hurremilerin, dolayısıyla onların temsilcisi olan Çepnilerin muhtemelen Tebriz-Erzurum-Trabzon yoluyla Aras nehrinin vadilerini takiben Bizans topraklarına girdiklerini, buradan da Anadolu’un batı kıyılarına ve Balkan yarımadasında bulunan Rodop dağlarına yerleştiklerini ileri sürmektedir.10

Mehmet Fuad Köprülü de Çepnilerin Anadolu’ya, Selçukluların ilk Anadolu seferleri sırasında geldiklerini ve Batı Anadolu ile Trabzon İmparatorluğu hudutlarına yerleştirildiğini belirtmektedir.11 İsmail H. Kadıoğlu ise Horasan’ın “Bozulus” mevkiinde yaşayan Çepnilerin, “Konya Sultanı” bulunan “Alâeddin” (muhtemelen Alâeddin Keykubâd, (saltanat dönemi 1220-1237) tarafından Sivas civarında savaşırken düştüğü zor durumdan kurtulmak için “binlerce hecin”‘i Horasan’a göndererek burada bulunan Çepnileri Anadolu’ya getirtmiş ve bunları Konya’ya sevk ettiğini yazmaktadır.12

Hacı Bektâş-ı Velî, Kırşehir’in Suluca Karahöyük (bugünkü Hacı Bektaş ilçesi) mevkiine gelip yerleştiğinde, burada ve çevrede Çepnilerin oturmakta olduğu anlaşılmaktadır.13 Öte yandan buradaki Bektaşî Çelebilerinin Çepnilerden olduğu14 ve hatta Hacı Bektâş-ı Velî’nin (1209/10­1270/71) en sadık müridlerinin Çepni boyuna mensup bulunduğu da belirtilmektedir. 15 Nitekim Kırşehir çevresinde yaşayan Çepniler, muhtemelen 1240’daki Babaî isyanına katılmışlardır.16

Hicrî 662 (M.1263-1264)’de Hacı Bektaşî’nin halifelerinden Sarı Saltuk’un maiyetinde Anadolu’dan Dobruca’ya gidip, daha sonra Karesioğlu İsa Bey Dönemi’nde Anadolu’ya geri dönen Türkmenler arasında Çepniler önemli bir yekün teşkil etmekte idi.17 Bugün Balıkesir ve İzmir çevresinde bulunan Çepnilerin, Kırım ve Dobruca’dan Anadolu’ya geri dönen Çepnilerin torunları olduğu çeşitli araştırmalarda yer almaktadır.18

I. Karadeniz Bölgesinde Çepniler

Anadolu’ya göç eden Çepni boyunun önemli bir bölümünün XIII. Asırda Sinop bölgesinde bulunduğu görülmektedir. Nitekim, 1276’da Karamanlı Mehmed Bey, Konya üzerine yürüdüğü zaman, Trabzon Komnen İmparatorluğu yöneticileri bunu fırsat bilerek Sinop’u ele geçirmek için deniz yoluyla saldırıya geçmişti.

1277 yılında gerçekleşen bu saldırı bölgede bulunan Çepniler tarafından geri püskürtülmüştür.19 Çepnilerin Trabzon İmparatorluğu donanmasını mağlup etmeleri, onların hem teşkilatlı ve hem de çok kalabalık bir kütle halinde Sinop çevresinde yaşadıklarını, ayrıca denizde savaşacak derecede mahir denizciler olduklarını20 ve bu sebeple buraya hayli zaman önce yerleştiklerini ortaya koymaktadır.

XV. yüzyıl Bizans tarihçilerinden Chalcocondyles’e göre Erzincan’dan Amasra’ya kadar bütün sahil bölgelerinde Çepniler yaşamakta ve buralar bunların hakimiyetinde bulunmaktaydı.21 Karadeniz’de görülen Çepniler iki koldan Karadeniz sahillerine inmişlerdir. Bunlardan biri Karadeniz dağlarında yaylacılık yapan gruptur ki bunlar Harşid deresi gibi vadilerden, diğeri de 1277’de Sinop baskınını bertaraf ederek batıya ve Samsun’dan sahil şeridini takiben doğuya doğru ilerleyen gruptur.22

A. Trabzon Sancağı Çepnileri

Karadeniz’e sahilden ve Giresun-Trabzon hattının güneyinde bulunan dağlar ile vadilerden ilerleyen Çepni boyları,23 Trabzon Sarayı tarihçisi olan Panaretos’un günlüğüne göre; 16 Ağustos 1297’de ölen Trabzon kralı Kaloioannes Komnenos (John II. 1280-1297) zamanında Chalybia’yı (Halibya), yani Ünye, Ordu ve yöresini24 feth etmiş ve Trabzon’a büyük bir akın düzenlemiştir.25 Giresun’a kadarki bölgeyi hakimiyetlerine geçiren Çepni Türkleri, 1301’de Komnenosların kralı II. Aleksios (1297-1330) tarafından, Giresun’da beyleri Küçük Ağa komutasında oldukları halde yenilgiye uğratılmışlardır.26 2 Ekim 1313”te Çepnilerin lideri Bayram Bey’in Komnenosların sınırları dahilinde bulunan bir pazar yerine baskın yaptığı belirtilmektedir.27 Bayram Bey, Ordu bölgesini fetheden ve Bayramlı beyliğini kuran kişi olup,28 30 Ağustos 1332’de ordusu ile Hamsiköy yakınlarına kadar gelmiş ve burada Komnenoslara yenilerek büyük sayıda kayıp vermiştir.29

XIV. asrın ilk yarısında yukarı Kelkit vadisinde yaşadığı belirtilen kalabalık bir Çepni topluluğu ise,30 Akkoyunlu beyi Turali Bey, Erzincan hâkimi Gıyaseddin Ahi Ayna Bey, Bayburd Hâkimi Rikâbdar Mehmet Bey ve kuzeydoğu Suriye’deki Türkmen reislerinden Boz Doğan Bey ile ittifak ederek 29 Haziran 1348’de Trabzon’u kuşatmıştır.31

Bu türden Türk beyliklerinin akınlarını önlemek düşüncesiyle Trabzon İmparatorlarının Türklerle akrabalık kurma teşebbüsleri ise pek tesirli olmamıştır. Nitekim Çepniler tarafından tesîs edilen beyliklerden Hacıemiroğullarının Trabzon toprakları üzerine yaptıkları akınlar devam etmiştir. Bunun bir sonucu olarak 15 Aralık 1361’de Hacı Emir Bey’in Trabzon İmparatorlarının elinde olan Giresun’a hücum ettiği ve aynı yüzyılın ikinci yarısında, yukarı Kelkit vadisinde yaşayan Çepnilerin, kuzeye doğru ilerleyerek Tirebolu’nun doğusunda Karadeniz’e dökülen Harşid deresi çevresinde ve bu dereye yakın yerlere yerleştikleri ve kışlaklarını yukarı Harşid’de kurdukları görülmektedir.32 Trabzon sancağı ile ilgili tahrir kayıtlarından anlaşıldığına göre, bu tarihlerde Kürtün (Harşid çevresi) beyi Melik Ahmed adında biri olup, “Bedreme (Bedrama-Bedirme) Hisârını” kâfirlerden o feth etmiştir.33 Buna karşılık Trabzon krallarından III. Aleksios, 1380 yılının Şubat ayında karadan ve denizden Harşid deresi çevresinde bulunan Çepnilerin üzerine yürümüştür.

4 Mart 1380’de III. Aleksios kuvvetlerini ikiye ayırarak 600 yayayı Harşid deresinin doğu yakasında bulunan ve sahilden 5 km içeride bulunan “Petroma” (Bedirme) kalesine göndermiş, kendisi de süvari ve bir kısım yaya askeri ile Harşid deresi boyunca ilerleyerek Çepnilerin kışlaklarının bulunduğu yukarı Harşid’e kadar gelmiştir.34 Yukarı Harşid’e gelen kral burada bulunan Çepnilerin çadırlarını yıkıp bir kısmını katletmiş ve bu Türk boyunun elinde bulunan Hıristiyan tutsakları kurtarmış,35 ayrıca bunların ele geçirdikleri bazı hafif gemileri de geri almıştır.36 Bedirme kalesine gönderilen 600 kişilik yaya kuvvetleri ise Kürtün ve Suma Kale’ye kadar ilerleyerek bu bölgede yağma ve katliamda bulunmuştur. Ancak kısa zamanda toparlanarak karşı saldırıya geçen Çepniler, saldırganları geri püskürtmüştür. Bu çarpışmalarda Komnenoslar 42, Çepniler ise erkek, kadın ve çocuk olmak üzere 100’ün üzerinde kayıp vermiştir.37

Trabzon Komnenos krallarının tarihçisi Panaretos’un verdiği bu bilgilerden Çepnilerin XIV. Yüzyılın ikinci yarısının ortalarında Tirebolu çevresi ve güneyindeki yerleri elerinde bulundurdukları anlaşılmaktadır.

1404 yılında Semerkand’a giden İspanyol elçisi Clavijo, Ordu ve Giresun’a da uğrayarak bu havalinin “Erzamir” (Hacıemir) adında bir Türk beyinin elinde olduğunu ve bunun kumandası altında 10.000 kişiden oluşan bir süvari ordusu bulunduğunu belirtmektedir.38 Elçi bu arada Trabzon dağlarında ve Erzincan’ın kuzeyindeki bir kalede Çepnilerin bulunduğunu da yazmaktadır.39 Çepniler, XV. Yüzyılın birinci yarısında kürtün-Eynesil-Dereli-Giresun arasındaki geniş sahaya hakimdiler.40 Burası 1486 tarihli arşiv kayıtlarında “Ze’âmet-i Kürtün”,41 1515 ve 1536 tarihleri arasındaki kayıtlar da “Vilâyet-i Çepni”, 1583 tarihli tahrir kayıtlarında ise Giresun, Çepni nâhiyesi, XVIII. yüzyıl ahkam kayıtlarında da Çepni nâhiyesi veya kadılığı olarak adlandırılmıştır.42

1340-1514 yılları arasında hüküm süren Akkoyunlular Devleti’nin esas kuvvetini teşkil eden boylardan biri de Çepniler idi.43 Çepnilerden bir bölümünün Uzun Hasan Bey Dönemi’nde Akkoyunluların hizmetine girdiği belirtilmektedir.44 Bunların beyi, İl Aldı adında biri olup45 bu şahıs 1469 yılında gerçekleşen Bitlis’in fethi hareketinde görev almıştır.46 İl Aldı Bey’in dirliği Doğu Anadolu’da idi. Akkoyunlu Devleti hizmetinde bulunan Çepnilerin lideri İl Aldı Bey, Uzun Hasan Bey’in oğlu Yakup Bey’in hükümdarlığı zamanında hayatta idi. Nitekim bu şahıs, Uzun Hasan’ın ölümünden sonra oğulları arasında çıkan kavgalarda Yakup Bey’in yanında yer almıştır. Akkoyunluların hizmetinde bulunan bu İl Aldı Bey’in liderliğindeki Çepniler büyük ihtimalle Yukarı Kelkit veya Doğu Karadeniz bölgesindeki Çepnilerden başkası değildir.47

Akkoyunluların halefleri olan Safevîlerin hizmetinde bulunan boylar arasında Çepniler de vardı. Ancak bunlar sayı yönünden ikinci derecedeki boylar arasına girmekteydi.48 Akkoyunlularda olduğu gibi Safevîlerin hizmetindeki Çepnilerin de Trabzon bölgesi Çepnilerinden olduğu belirtilmektedir.49 Nitekim bu bilgileri doğrulayan bazı ip uçlarına Tahrir Defteri’nde de rastlanmaktadır. I. Selim’in kardeşleri ile mücadele ettiği sırada vuku bulan “Kızılbaş Fetreti”nde, Trabzon sancağında Çepnilerin yaşadığı bölgelerden biri olan Harşid deresi çevresinde büyük karışıklıklar olmuş ve bu bölgedeki köylerde yaşayan halkın bir kısmı Kızılbaşlar tarafından zorla alınıp götürülmüştür. Bu olayla ilgili kayıtlar şöyledir: “Bundan evvel Kızılbaş gaflet ile gelüp, Kürtün vilâyetine girup re’âyâ zarûrî ita’at edüp bile gittikleri sebepten mülkleri ve esbâbları satıldıktan sonra yine vatanlarına gelüp mülkleri kendülere emr olunmuş idi. Şol re’âya ki gelüp mülküne mutasarrıf oldu hoş, ve illâ gelmeyen re’ayanın ve gelüp mülkine mutasarrıf olmayan re’âyânın mülklerine her kim mutasarrıf ise bennâk resmin ve öşrün vesâir rüsûmun sâhib-i timâra edâ eyleye”.50

Trabzon ve çevresinin Osmanlılar tarafından fethine kadar Giresun ve kürtün bölgelerinde yaşayan Çepnilerin liderlerinin kim olduğu konusunda ise Tahrir Defterlerinde bazı kayıtlara rastlanılmaktadır. Bunlara göre Giresun yöresindeki Çepnilerin lideri Giresun Fatihi Süleyman Bey idi. Süleyman Bey, arşiv kayıtlarında “mir-i Çepniyân” olarak kaydedilmektedir.51 Süleyman Bey, 1386’da Hacı Emir Oğulları Beyliği adıyla anılan beyliğin hakimiyetinin babasına rağmen tamamen kontrolüne geçirdi ve 1397’de Giresun’u feth etti.52 Süleyman Bey’in, XV. asrın birinci yarısında yaşadığı belirtilmekle beraber,53 beyliğin idaresini hangi yıla kadar yürüttüğü konusunda bir bilgiye rastlanmamıştır. Bunun döneminde veya bunun vefatından sonra yerine geçen emir zamanında Giresun ve Kürtün havalisinin birleştirilerek “Ze’amet-i Kürtün” veya “Vilâyet-i Çepni” olarak adlandırıldığı 1486, 1515, 1520 tarihli defterlerde belirtilmektedir.

Harşid çevresi yani Kürtün Bölgesi’nde yaşayan Çepni Türklerinin bilinen ilk lideri ise Melik Ahmed Bey’dir. Arşiv kayıtlarına göre Melik Ahmed Bey “Bedreme” (Bedirme) kalesinin fatihi ve “Kürtün beyi” idi.54 Adı geçenin, Kürtün beyi olarak görevinin hangi tarihe kadar devam ettiği bilinmemektedir. Melik Ahmed Bey’den sonra Kürtün Emiri’nin kim olduğu kesin olarak tesbît edilememiştir. Bununla beraber 1486 tarihli defterde “Kürtünlü Mehmed Bey” olarak kaydedilen kişinin,55 Melik Ahmed Bey’den sonra Kürtün beyi olduğu akla gelebilir. Nitekim bu defterdeki kayıtlara göre, 30 neferin bu zata nöker olduğu, bunların “yerleri ile ve yurdlarıyla mu’âf ve müsellem ola geldikleri”, şimdi de eskiden olduğu gibi “mu’âf ve müsellem olup öşür ve cürm-i cinâyetine kimesne dahl etmeye, amma yılda beş neferi nevbete” eşmeleri gerektiği belirtilmektedir.56 Bu nökerler, sipahi ve sipahîzâde olmayıp, eskiden Kürtünlü Mehmed Bey’in adamları idi. Giresun ve Kürtün havalisi “Ze’âmet-i Kürtün” veya “Vilayet-i Çepni” adıyla birleştirildikten sonra bu bölgenin emirliğine Eşter Bey adında biri getirilmiştir. Nitekim 1486 tarihli kayıtlarda Eşter Bey’in oğlu Mustafa Bey’e Kürtün bölgesinde ze’âmet verildiği görülmekte57 ve Eşter Bey’in “Kadîmî Çepni beylerinden” olduğu kaydedilmektedir.58 1515 ve 1554 tarihli Tahrir Defterleri’nde Eşter Bey’in “mîr-i Çepniyân” olduğu ve Kürtün kazasına tâbi Yağlıdere nâhiyesinde bulunan Kızıllar köyünün gelirini bu köyün camiine vakfettiği belirtilmektedir.59 1486 ve 1515 tarihli defterlerde Mehmed Bey oğlu Yar Ali Bey, Özlemiş Bey, Mehmed Bey, Yusuf Bey, Emre Bey ve bunların oğullarına ve torunlarına ait kayıtlara rastlanmakla birlikte, bu beylerin Giresun ve Kültün’de emirlik yaptıklarına dair herhangi bir bilgi bulunmamaktadır.

1486 yılında “Ze’âmet-i Kürtün” adlı idarî bölgede mevcut 29 dirlikten biri Trabzon sancak beyine, kalan 28 dirlik de Çepni beylerine, bunların oğullarına, arkadaş ve yoldaşlarına aitti. 1515 yılında ise Çepni ve Kürtün nâhiyelerinde mevcut toplam 88 dirlikten 6’sı Çepni beylerinin, 19’u bunların oğullarının, 63’ü de Çepnilere mensup sipahilerin tasarrufunda idi.60 Bu durum bölgedeki Çepni etkinliğini ortaya koyan önemli delillerden biridir. Çepnilere yalnız Vilâyet-i Çepni’deki dirlikler değil, aynı zamanda sancağın diğer kazalarında bulunan dirliklerden bir kısmı da tahsis edilmiştir. 1486 tarihli kayıtlara göre Çepni Türklerine Trabzon kazasına tâbi Akçaâbâd nâhiyesine ait dirliklerden 1 adet61 ve Atina kazasına ait dirliklerden 1 adet timarın verildiği görülmektedir.62 1515 tarihli kayıtlara göre de bunlara Trabzon kazasına tâbi, Sürmene nâhiyesine ait dirliklerden 2 adet63 ve Atina kazasına ait dirliklerden 2 adet timar verilmiştir.64

1486 yılında Trabzon sancağına tâbi Çepni Vilâyeti’nde toplam 73 köy, 1583’te de 202 köy bulunmaktaydı. Bu yerleşim birimlerinde 1486’da 1146 hâne, 253 mücerred ve 36 nefer (yaklaşık 6100), 1583’te de 8320 hâne, 2739 mücerred ve 51 nefer (yaklaşık 45.000 kişilik) müslüman Türk nüfusu yaşamaktaydı.65 Bu nüfusun tamamına yakını Çepniler tarafından meydana getirilmekteydi. Çepniler XV ve XVI. yüzyıllarda yalnız Çepni Vilâyeti’nde değil aynı zamanda Trabzon sancağında yaşayan müslüman Türk nüfusunun büyük bir çoğunluğunu oluşturmaktaydı. Tahrir kayıtlarından çıkarılan bu sonuçları XV. asrın coğrafyacılarından Trabzonlu Mehmed Âşık da doğrulamaktadır. Âşık, Trabzon bölgesinde yaşayan Türklerin önemli bir kısmının Çepnilerden olduğunu ve bölgenin batı ve güney taraflarındaki dağların Çepni Dağları adıyla anıldığını kaydetmektedir.66

Çepnilerin Trabzon sancağındaki etkinlikleri Çepni Vilâyeti ile sınırlı kalmamıştır. XV ve XVI. asırlarda Trabzon kazasına tâbi nâhiyelerde ve Trabzon şehrinde, daha sonraki asırlarda Rize’den Batum’a kadar uzayan sahada da varlıklarını bariz bir şekilde sürdürmüşlerdir.67 Nitekim XVIII. yüzyılın başlarında Görele kazası mukataası reâyâlarından olan Çepni tâifesi yerlerini terkederek etrafa dağılmışlardır. Bunlar Trabzon ve Giresun arasındaki mıntıkada huzursuzluk unsuru olmuşlardır.68 Yine aynı yüzyılın ilk yarısına doğru Görele ve Tirebolu yöresi Çepni derebeyleri ile Rize derebeyleri arasında bir mücadelenin başladığı ve bu mücadelenin Çeteci Abdullah Paşa’nın Trabzon valiliğine atanmasından sonra önlendiği kaydedilmektedir.69 Çepni derebeyleri ile Rize derebeyleri arasındaki mücadele 1750 tarihinden itibaren tekrar alevlenmiş ve Hekimoğlu Ali Paşa’nın Trabzon’a vali tayin edilmesiyle sukûnet kısa zamanda sağlanmıştır.70

Trabzon sancağındaki Çepniler XVIII. yüzyılda sancağın doğu yöresine doğru ilerlemelerini sürdürmüşlerdir.71 XIX. yüzyılda Sürmene’nin sağ taraflarında “Çepi” diye anılan bölükbaşıların bulunduğu ve bunların Çepni olduğu belirtilmektedir.72

1178 (1764-1765) tarihinde Trabzon vilâyetine bağlı Atina (Pazar) kazasında sakin olan Çepnioğlu Ahmed’in eşkıyadan Ekşioğlu İbrahim ve arkadaşları tarafından öldürüldüğü ahkam kayıtlarında yer almaktadır.73 Rize’ye tâbi Karadere (Kalkandere) ile Kurayı Seb’a (İkizdere) nâhiyelerinde Çepnilerin bulunduğu, hata meşhur eşkıyalardan Çepni Ali’nin Kurayı Seb’a ahalisinden olduğu ifâde edilmektedir.74 Rize’de “Çepni misin” demek “yiğit misin” anlamına gelmektedir.75 XX. yüzyılın başlarında Rize sancağına tâbi Atina (Pazar) kazasında yaşayan Naiboğulları buraya Tirebolu’dan gelip yerleşmişlerdir.76 Yine aynı kazaya tâbi köylerden biri olan Dervişköyü ahalisinin Görele’den veya ovadan gelip buraya iskan olundukları anlaşılmaktadır.77 Abdülkadir İnan, Rize yöresinde yaptığı gezi ve incelemelerde bu havalide bazı köylülerin kendilerini “Çipni” addettiklerini yazmaktadır.78 A. Bryer de bugün Çepnilerin torunlarının Giresun’un fabrikalarında fındık ayıkladıklarını veya Rize’de çay topladıklarını belirterek,79 bunların bu yörelerdeki varlığına dikkat çekmektedir.

XV. yüzyıl tahrir kayıtlarının verdiği bilgiye göre Çepniler Of kazasına kadar inmişlerdir. Nitekim İşkâne köyünde bulunan bir mülkü “Çepnioğlu” kendi mülkü olduğunu iddia ederek tasarruf etmekteydi.80 XVIII. yüzyılda Of’un yukarısındaki vadilerde Çepnilerin bulunduğu belirtilmektedir.81 Bölgede ilmi incelemelerde bulunan Abdülkadir İnan, Of eşrafının kendilerini “Çipni” olarak kabul ettiklerini yazmaktadır.82 Of kazasındaki (bugünkü Of, Dernekpazarı ve Çaykara ilçeleri) koyunların Giresin (Çepni) bölgesinde bulunan koyunlar gibi olduğu ve buradaki koyunlara da Çepni koyunu denildiği bilinmektedir.83 Yine Of, Dernekpazarı ve Çaykara ilçesindeki beşikler, Çepnilerin beşiğinin aynıdır.84 Öte yandan Çaykara yöresinde “Çepni Taşı” denilen bir yer adı bulunmaktadır.85

XX. yüzyılın ilk çeyreğinde Vakfıkebir’de bulunan köylerden 29’unun Çepni ismini taşıdığı tesbit edilmiştir. Bugün yalnız Vakfıkebir’de değil aynı zamanda Şalpazarı, Beşikdüzü, Akçaâbâd, Tonya ilçelerinde ve Trabzon şehrinde Çepniler bulunmaktadır.86

Görüldüğü üzere XIV. ve XV. yüzyılda Giresun ve Kürtün yörelerinde bulunan Çepniler, XX. yüzyıla değin geçen beş asırlık zaman diliminde Trabzon eyâletinin hemen hemen her tarafına, Rize ve Pazar’a yerleşmiş ve buralarda varlıklarını bariz bir şekilde göstermişlerdir.87 Hatta bunların XIX. yüzyılda Batum’a da ulaştıkları bilinmektedir.88

B. Canik Sancağı, Niksar, Çorum ve Amasya’da Çepniler

387 numaralı ve 1520 tarihli İcmâl Defteri’ne göre Canik Sancağı; Bafra (bugünkü Alacam dahil), Kavak, Arım (Çarşamba), Terme, Ünye, Satılmış (Fatsa), Gedegâre (Vezirköprü-Kocakayası), Canik (bugünkü Samsun merkez kazası ve 19 Mayıs İlçesi) ve Canik-i Bayram (Ordu) adlı idari birimlerden meydana geliyordu.89 Canit-i Göl (bugünkü Çarşamba ve Terme) bölgesi ile Niksar ve Sonisa yöresinde hükümran olan Taceddin oğulları ile bugünkü Ünye, Fatsa, Ordu (Bayramlu) ve Giresun yörelerinde hakimiyet kurmuş olan Hacı Emiroğulları (Bayramlu) beylikleri Çepni Türkleri tarafından kurulmuştur.90

Çepniler, kurdukları bu beylikler vasıtasıyla Orta Karadeniz’in bir Türk gölü haline gelmesinde hem öncü rol oynamışlar ve hem de yoğun gayret sarfetmişlerdir. Bunların ilk dönemdeki nüfusları bilinmemekle beraber Taceddin’in 1386’da 12.000 adamı,91 Hacı Emiroğulları Beyi’nin de 1404’de 10.000 atlısı bulunduğu belirtilmektedir.92 Ordu kazasının diğer bir adı Bayramlu (veya Canik-i Bayram) olup, bu kaza adını Hacı Emiroğulları beyliğinin kurucusu olan Hacı Emir İbrahim Bey’in babası Bayram Bey’den almıştır.93

XV ve XVI. asırlarda Ordu kazasında Çepnilere ait müstakil bir cemaat göze çarpmamakla beraber Çepni, Çepnili (2 adet), Çepni Yusuf adlı iskân birimlerinin yanında Mehmed Çepni gibi şahıs isimlerinin varlığı kaza dahilinde bu Türkmen boyunun bulunduğunun önemli bir göstergesidir.94 1520 yılı tahrir kayıtlarına göre Çepni adlı köyde 31 hâne, Çepnilü köylerinden birinde 38 hâne, diğer Çepnilü köyünde 1455’de 8, 1613 yılında da 9 hâne, Çepni-Yusuf adlı köyde ise 1520’de 13, 1613’de de 37 hâne müslüman bulunmaktaydı.95

Taceddin oğulları beyliğinin hükümran olduğu bölgelerden olan çarşamba (Arım) kazasında Çepnilerle ilgili yer ismine rastlanmamakla beraber 1455 yılı tahririnde 40 yerleşim merkezi karye yerine kabile adıyla kaydedilmesi dikkat çekicidir.96 1520 tarihli tahrirde Samsun kazasının Kadıköy adlı iskân birimine tâbi Çepni mezrasına rastlanmaktadır. Bu mezrada 7 hâne bulunmaktaydı.97 1431-1432 tarihli bir kayıtta Arvanid sancağında dirlik tasarruf eden ve Canik’ten sürüldüğü belirtilen 12 neferden birinin adı Çepni olarak geçmektedir.98

Sümer, Canik sancağı dahilinde hükümran olan Bafra emirleri ve Kubad oğullarının da Çepni olabileceğini belirtmektedir.99 Bugün Samsun ilinin ilçelerinden olan Alacam’da Çepni adlı bir köy görülmektedir.100

Taceddin oğulları beyliğinin hüküm sürdüğü yörelerden biri olan Niksar tahrir kayıtlarında Çepnilerin varlığına işaret olabilecek ibareler sözkonusudur. 1455 tarihli defterde çok sayıda köy ve mezranın hâsıllarının bir bölümü Çepni Bey’in evladlarının malikâne hisseleri idi. 101 Bu kayıtların bir kısmı şöyle idi: “malikâne-i evlâd-ı Hasan Bey veled-i Çepni Bey”,102 “malikâne: evlâd-ı Çepni Bey”.103 Yine bazı köylerin gelirlerinin timar olarak “Mustafa Bey veled-i Çepni Bey”‘e verildiği görülmektedir.104 Bunların 1574 tarihli kayıtlarda Çepni Bey’in torunlarına evlatlık vakıf olarak kaydedildiği dikkat çekmektedir.105 Bu kayıtlardan anlaşıldığına göre Niksar’da Çepni Bey diye anılan bir kişi bulunmaktadır. Bunun oğlu da Hasan Bey’dir. Çepni Beyzâde Hasan Bey’in Niksar şehrinde türbesi olup, şehirde bulunan Ulu Camii bunun yaptırdığı anlaşılmaktadır. Bu cami Çepni Beyzâde Hasan Bey Camii olarak da bilinmektedir. Caminin Danişmendliler Dönemi’nde (1071-1178) inşa edildiği belirtilmektedir. Çepni Bey, Türbesi Eli Çabuk adıyla da anılmaktadır.106

Niksar tahrir kayıtlarında dikkat çeken diğer bir husus da Alp Oğuz köyünün hâsılının bir kısmı malikâne olarak Taceddin Bey’in çocuklarının türbesi vakfına ait olmasıdır.107

Çorum sancağına tâbi Osmancık kazasına ait Çepni Divanı adıyla kaydedilen bir nâhiye bulunmaktaydı. XVI. yüzyılın son çeyreğinde bu nâhiyeye bağlı 11 köy ve bu köylerde de toplam 2879 kişi iskân etmekteydi. Bu nâhiyenin adını Çepni adlı köyden aldığı anlaşılmaktadır.108 Yine Osmancık kazasına tâbi Sakız divanı adlı nâhiyede Çepni Özü adıyla anılan bir Türkmen cemaati Alpagut köyünde meskün bulunduğu görülmektedir.109 Çorum “kabile-i Çepni” kazasının merkezi konumundaki şehir olduğu belirtilmektedir.110

1595-1596 (1004) tarihli bir sicil kaydına göre Çorumun mahallerinden biri de Çepni mahallesi idi. Bu mahalle 1827-1828 (1243) tarihli kayıtlarda yer aldığı gibi, bugün de varlığını sürdürmektedir.111

Çorum ve Tokat sancakları dahilinde yaşayan ve Hoca hasları mukataasına bağlı Çepni adıyla, anılan bir oymak zikredilmektedir.112

1520 yılı tahrir kayıtlarına göre Amasya sancağına bağlı olan ve bugün Samsun ili sınırları içinde bulunan Ladik nâhiyesine tâbi Çepni adlı bir köy bulunmaktaydı. Bu köyde 31 hâne ve 16 mücerred olmak üzere toplam 47 nefer ikamet etmekteydi.113

C. Kastamonu ve Bolu Sancaklarında Çepniler

XV ve XVI. asırlarda Kastamonu Sancağı; Kastamonu, Araç, Boyabad, Daday, Devrekâni, Durağan, Göl, Küre, Sinop ve Taşköprü kazalarından meydana geliyordu.114 Tosya o dönemde Çankırı sancağına tâbi idi.115

Bolu sancağı da XVI. asırda Bolu (bugünkü Bolu il merkezi), Çağa (Eski Çağa), Mudurnu, Taraklıborlu (Safranbolu), Gerede, Mengen, Bendereğli (Ereğli), Kıbrus (Kıbrıscık), Konrapa (Düzce iline bağlı Konuralp ilçesi), Dodurga (Sakarya ilinin Akyazı ve Geyve ilçeleri ile Bolu il hududu arasındaki bölge ve civarındaki saha), Yenice (Karabük ilinin Yenice ilçesi ve çevresi), Hızırbey-ili nâm-ı diğer Çarşamba (Zonguldak ilinin Çaycuma ve Devrek ilçeleri), Ulus (Bartın ilinin Ulus, Bartın, Amasra ve Kurucuşile ilçelerinin yayıldığı bölge), Yedidivan (Zonguldak iline bağlı Devrek ilçesinin kuzeyi ile Çaycuma ilçesinin yayıldığı alan, merkezi de Devrek ilçesinin Gökçebey (Tefen) bucağı idi, Onikidivan (Bartın şehir merkezi ve civarındaki saha), Viranşehir (Çankırı ilinin Ovacık ilçesi ile Eskipazar ilçesinin yayıldığı saha) kazaları olmak üzere toplam 16 ayrı idâri birimden oluşmaktaydı.116

XVI. yüzyılda fethedilen Kastamonu ve Bolu çevresi Çabanoğulları, bilahare Candaroğulları ve İsfendiyar oğulları beyliklerinin eline geçmiştir.117

Kastamonu ve Bolu sancakları Çobanoğulları, Candaroğulları ve İsfendiyaroğulları beyliklerinin hükümran olduğu yöreler olmakla beraber Kastamonu sancağına tâbi Küre kazasında Taceddinoğulları vakfı karye ve zeminleri ile ilgili kayıtlara rastlanması dikkat çekicidir. 118 Kastamonu sancağı kazalarından olan Devrekani, Durağan ve Küre’de birer, Ayandon nâhiyesinde de Çepni adıyla anılan 1530’da 5, 1582’de 6 ayrı köy kaydı bulunmaktaydı.119 Ayandon (Türkeli, Çatalzeytin) nâhiyesinde Çepni adıyla kaydedilen köylerden 1530 yılında biri, 1582 yılında da ikisi sahilde olduğu belirtilmektedir. 120 1530’da sancak dahilindeki Çepni adlı köylerde 110 hâne ve 31 mücerred,121 1582’de Ayandon ve Durağan kazalarındaki adlı köyde toplam 7 Çepni 192 hâne ve 136 mücerred meskün olduğu görülmektedir.122

1530 yılı ayıtlarına göre Çankarı sancağına tâbi Tosya kazasında bulunan Çepni adlı köyde 41 hâne ve 17 mücerredden oluşan bir nüfus ikamet etmekteydi.123 Bugün Kastamonu iline bağlı Çatalzeytin, Taşköprü ve Tosya ilçelerinde Çepni adını taşıyan birer köy bulunmaktadır.124

1530 yılında Bolu sancağına tâbi Bolu kazasında 2, Gerede kazasında 4, Mudurnu kazasında 6, Todurga kazasında 3, Ulus kazasında 2, Çağa kazasında 1 Çepni yer ismi olmak üzere toplam 16 ayrı isim kaydedilmiştir. Bunlardan 9 adedinin Çepni Divanı olduğu görülmektedir.125 1582’de de Mudurnu kazasında 4 ayrı Çepni köyünün kaydı bulunmaktaydı.126 1530 yılında Bolu sancağında Çepnilerle ilgili yerleşim birimlerinde toplam 189 hâne ve 25 mücerreden oluşan bir nüfus bulunmaktaydı.127 1582 yılı kayıtlarında da yalnız Mudurnu’daki dört yerleşim biriminde 283 hâne ve 2 mücerred iskân etmekteydi.128

Bolu sancağında XVI. asır tahrir kayıtlarının verdiği bilgilere göre yoğun bir Çepni Türkmen nüfusunun yerleşimi söz konusudur. Bugün de bunların izlerine rastlanmak mümkündür. Nitekim Bolu yer adları içinde Bolu il merkezinde 1, Mudurnu ilçesinde 2 ve Mengen ilçesinde 1 olmak üzere toplam 4 adet Çepni adlı yerleşim birimi bulunmaktadır.129

II. Karadeniz Bölgesi Dışındaki Çepniler

Arşiv kayıtlarında Çepnilerin Karadeniz bölgesi dışındaki sancaklara da yerleştikleri anlaşılmaktadır. Nitekim 1439 tarihli Defter-i Vilayet-i Arvanid (Piremedi ve Kosova) adlı Timar Defteri’nde “Vılkaşıneli”‘ne tâbi “Çepni” adında bir köy bulunmaktaydı.130 Rumeli’de Çepnilere en yoğun şekilde Rodoplara rastlanmaktadır. Rodop dağlarının kuzey ve kuzeybatı etekleriyle, batıdan Pirin dağları ve kuzeyden Rila dağları arasında bulunan bölgede 1528 yılında Çepni ve Razlog adlarıyla iki nâhiye vardı. Çepni nâhiyesi bölgenin doğu kısmında yer almaktaydı.131 Rodop bölgesinde XX. yüzyılın başlarında Çepni adlı bir köyün bulunması132 Çepnilerin bu bölgede varlıklarını sürdürdüklerini ortaya koymaktadır.

XVI. yüzyılda Gelibolu kazasında Çepni adlı bir idari birim bulunmaktaydı. Buraya birçok köyün tâbi olduğu görülmektedir.133

1516 (922) tarihli bir arşiv kaydına göre Biga sancağına bağlı Çepni köyü adında bir yerleşim yeri mevcuttu. Bu köyde 10 hâne nüfus vardı.134 1530 tarihli Tahrir Defterinde de Kocaeli sancağına tâbi İznik kazasında “Çepni” adlı bir köy bulunmakta olup burada da 34 hâne, 6 mücerred ve 3 nefer sipahizâde Müslüman ile 7 hâne ve 3 mücerred gebrân yaşamaktaydı.135 1543 yılı sicil kayıtlarına göre Gebze-Üsküdar çevresinde Çepnioğulları diye anılan zenginlikleri ile tanınmış geniş bir akrabalar grubu bulunmaktaydı.136 1536 tarihinde Karesi sancağına tâbi Giresun nâhiyesinde “Ağaç nâm-ı diğer Çepni” adında 16 hâne, 2 mücerred ve 1 nefer nüfusa sahip bir köy yer almaktaydı.137 Köyün daha sonraki bir tarihli kaydında biri mu’tak olmak üzere 11 hâne görülmektedir.138 1530 yılında aynı sancak dahilinde Edremid kazasına ve Temrezler nâhiyesine bağlı Çepne adıyla birer köy bulunmaktaydı. Bu köylerden yalnız Edremid kazasına tâbi olanda 19 hâne ve 2 mücerred nüfus yaşamaktaydı.139 1530 tarihli Hüdavendigâr sancağı kayıtlarına göre sancak dahilinde Kite ve Tuzla kazalarında birer köy, Aydıncık nâhiyesinde bir köy, Göynük kazasında da bir mezra Çepni adını taşımaktaydı. Üç köyde toplam 87 hâne, 5 mücerred 9 nefer ikamet etmekteydi.140

XVI. asrın ilk çeyreğinde Hamit sancağına bağlı İrle kazasında bir Çepni cemaati yaşamaktaydı. Bu cemaat 30 hâne, 34 mücerred, 3 sipahizâde, 1 imam ve 2 de meremmatî olmak üzere toplam 70 neferden oluşan bir nüfusa sahipti.141 1530 yılında Kütahya kazasına tâbi bir Çepni köyü ve bu köyde 25 hâne, 6 mücerred, 1 imam ve 1 meremmati olmak üzere toplam 3 nefer meskün bulunmaktaydı.142 Aynı tarihli kayıtlarda Karahisar-ı Sahip sancağına tâbi Karahisar, Sandıklı ve Bolvadin kazalarında Çepni adıyla zikredilen birer köy vardı. Bu köylerden yalnız ikisinde nüfus kaydedilmiş olup, toplam nüfus 62 neferden ibaretti.143

Sultanönü sancağına tâbi İnönü nâhiyesinde Çepni adıyla anılan bir köy olup bu köyde 1530 yılında 25 hâne, 3 mücerred, 1 imam ve 1 ehl-i berât olmak üzere toplam 30 neferden oluşan bir nüfus meskün bulunmaktaydı.144 Aynı tarihte Ankara sancağına tâbi Yabanâbâd kazasına tâbi Çepni adlı köyde 22 hâne, 20 mücerred, 2 sipahizâde ve 1 muhassıldan oluşan bir nüfus yaşamaktaydı.145 XVI. asrın son çeyreğinde Çepni köyünde 95 hâne ve 12 mücerredden ibaret bir nüfus ikamet ettiği görülmektedir.146

1520’de Konya sancağına ait Eski-il kazasında konar-göçer tâifesi olarak zikredilen bir Çepni cemaati bulunmaktaydı. Bu cemaat 27 hâneden meydana gelen bir nüfusa sahipti.147 Yine aynı sancağa tâbi Turgut kazasında da 44’ü hâne olmak üzere 55 nefer nüfusa sahip bir Çepni Cemaati göze çarpmaktadır.148 Konya kazasında bir mezranın gelirinin yarısı Çepni Çavuş adıyla kaydedilen kişinin tasarrufunda idi.149 Aksaray sancağına tâbi Koçhisar kazasında da 123’ü hâne olmak üzere 133 neferden oluşan bir nüfusa sahip Çepni cemaati bulunuyordu.150 Beyşehri sancağının Kaşaklu nâhiyesinde Çepni adlı bir köy olup, burada 33’ü hâne olmak üzere 49 nefer bir nüfus iskân etmekteydi.151 Akşehir sancağının aynı adla anılan kazasında 23’ü hâne olmak üzere 43 nefer nüfusun yaşadığı Çepni adlı bir köyün varlığı sözkonusudur.152 Larende sancağına tâbi Aladağ kazasında 11’i hâne olmak üzere toplam 15 nefer nüfusun meskun olduğu Çepni adlı bir köy kaydedilmektedir.153 1520 tarihli arşiv kayıtlarında Aksaray sancağı nâhiyelerinden olan Karabey’e tâbi Çepni ağıl adlı bir mezraya rastlanmaktadır.154 Aynı tarihte İç-il sancağına tâbi Mud kazasında 30 hâne ve 23 nefer nüfuslu Çepni adlı bir köy bulunmaktaydı.155

1520 tarihli tahrir kayıtlarına göre Sivas sancağına tâbi Tokat kazasının Kilmigad nâhiyesinde Çepni adlı bir mezranın kaydına rastlanmaktadır.156

1455 tarihli Tahrir Defteri’nde Sivas’ın merkezine bağlı “Çepni Virani” adlı bir köy bulunmaktaydı.157 1520 tarihli kayıtlara göre Sivas kazasında Baş Çepni ve Çepnicik mezraları ile Çepnicik ve Yeniçe Çepni köyleri kayıtlarına rastlanmaktadır. Bu yerleşim birimlerinden yalnız Yenice Çepni köyünde nüfus bulunmaktaydı.158 Bu köyde 31 hâne ve 13 mücerredden oluşan bir nüfusun meskün olduğu görülmektedir.159 1553-1554 tarihli defterde de Sivas’a tâbi “Çepnicik” adlı bir mezranın varlığı dikkat çekmektedir.160 1485’te Sivas sancağında Ulu Yörük’e bağlı Çepni bölüğü bulunmaktaydı. Çepniler bu tarihte 2 cemaatten müteşekkildi. Bunların nüfusları 371 hâne ve 52 mücerred olmak üzere toplam 1907 kişiden oluşan bir nüfusları vardı.161

1520 yılında “Etrâk-ı Yörükân-ı Büzürk” içinde Çepni bölüğünün 17 kışlağı bulunuyordu. Bu tarihte Çepni yörüklerinin 307 hâne, 17 imam ve 125 mücerredden oluşan toplam 1745 kişilik nüfusları söz konusu idi.162 1574 yılında bu Çepni bölüğü 39 cemaatten meydana geliyordu. Çepnilerin bu tarihte 1297 hâne ve 1272 mücerred olmak üzere toplam 7757 kişiden oluşan nüfusları vardı.163 Faruk Sümer, Sivas sancağı dahilindeki Çepnilerin yurtlarının “Akdağmadeni’nin kuzeyinde, Zile’nin güneyinde, meşhur Çamlıbel’in batısında bulunduğu”nu belirtmektedir.164

Sivas ve çevresinde bir beylik kuran Kadı Burhaneddin’in hakimiyet bölgesi içinde “Çepni” adlı bir yer zikredilmektedir ki, bunun Sivas’ın kazalarından biri olduğu ve burada Çepnilerin yaşadığı belirtilmektedir. 165 1701 (1113) tarihli bir hükümden, Sivas Beylerbeyliği’ne tâbi “Çepni-i Çunkar” adıyla anılan bir kazanın bulunduğu anlaşılmaktadır.166 XVIII. yüzyılın başlarında aynı kazanın Bozok sancağına bağlı olduğu görülmektedir.167 XIX. asırda ise “Kabîle-i Çepni ve İhsan hâneleri” adıyla ve Karahisar-ı Behramşah ile birlikte Bozok sancağının bir kazası olarak kaydedilmektedir.168 Nitekim XVI. yüzyıl tahrir kayıtlarındaki Ulu Yörük’e tâbi Çepnilerin kışlakları ile ilgili yer isimleri incelendiğinde bunların bir bölümünün bugünkü Yozgat iline bağlı Sorkun ilçesi dahilinde olduğu tesbit edilmektedir.169

XVI. asırda Bozok (Yozgat) sancağında az sayıda da olsa Çepnilere tesadüf edilmektedir. 1530 yılında Emlak nâhiyesine bağlı Çepni köyünde 34 hâne ve 4 mücerrred meskun bulunmaktaydı. Yine Çiçek Dağı kayıtları içinde Çepni kuyu adıyla anılan bir mezraya tesadüf edilmekteydi.170 1575-1576 (983) tarihli tahrir kayıtlarından sancağa tâbi konak-ı Zir nâhiyesinin Çatak kışlası nâm-ı diğer Seydiyar kışlası adlı köyde 42 nefer Çepni yaşamaktaydı. Yine aynı tarihli kayıtlara göre sancağa tâbi Çepni adlı bir köy bulunmaktaydı. Bu köyde 21 hâne ve 3 mücerred müslüman, 41 hâne ve 9 mücerred zimmî olmak üzere toplam 74 nefer ikamet etmekteydi. Adı geçen köy bugün de varlığını sürdürmektedir.171

Bazı mühimme kayıtlarından Çepnilerin Erzurum ve Van beylerbeyliklerinde de varlıklarını hissettirdikleri anlaşılıyor. Nitekim XVI. asrın ilk yarısında Erzurum Beylerbeyliği’ne yazılan bir hükümde Çepni tâifesine dirlik verilmemesi istenmektedir. Bu durum Çepnilerin Erzurum bölgesinde de varlıklarını hissettirdiklerini göstermektedir.172 29 Zilhicce 978 (14 Mayıs 1571) tarihini taşıyan ve Van beylerbeyine gönderilen hükümde Erciş kalesine gönüllü ihtiyacı olduğu için gönüllü yazılması, ancak “Çepni” ve “Sarılu” tâifesine gedik verilmeyip “Rum yiğitlerine” verilmesi istenmektedir.173 14 Rebi’ül-evvel 981 (14 Temmuz 1573) tarihinde Malatya beyine ve Behisni kadısına yazılan bir hükümde, Malatya’ya tâbi Türkmenlerden olan “Çepni tâifesi”‘nin yaylaklarına gidip-dönerken yolları üzerinde bulunan köylere ziyâde zulmettiklerinin bildirildiği belirtilmekte ve bunların hepsinin “meclis-i şer’e” ihzâr edilip durumlarının teftişi istenmektedir.174 Bu Çepni grubu Sivas’ın güneyinde Mancılık, Gürün ve Hekimhan arasında yaylayan Halep-Yeni-il Türkmenlerine (Üsküdar Türkmenleri)175 dahil olmalıdır. Nitekim Üsküdar Türkmenleri arasında Dil-Çepni adı verilen bir Çepni obası bulunmaktaydı.176

Halep (Yeni-il-Üsküdar) Türkmenlerinin kışlak mahalli Halep bölgesi idi. Bu konar-göçer Türkmen topluluğu içinde üç kola ayrılmış bir Çepni oymağı bulunmaktaydı. Bunlardan bir kol 1520 yılında 53 hâne olarak Antep’in kuzeydoğusundaki Rumkale yöresinde, ikinci kol 38 hâneden oluşan nüfusuyla Antakya’nın kuzeyindeki Gündüzlü kazasında, üçüncü kol ise 4 hânelik nüfuslarıyla doğuda yaşamaktaydı. 1536’da Rumkale yöresindeki Çepniler 76 hâne ve 30 mücerred, Gündüzlü kazasındakiler “Başım Kızdılu” adıyla 43 hâne ve 14 mücerredden oluşan nüfusları vardı. 1570 tarihli kayıtlarda Rumkale yöresindeki Çepni nüfusu 397 nefer, “Başım Kızdılu Çepni” adıyla anılan ikinci kol 16 nefer, Bağras kazasında aynı adla anılan grup da 29 neferden ibaret nüfusa sahipti. 1596 tarihli tahrir kayıtlarına göre Çepniler, Halep Türkmenleri’nin “Köpeklü Avşarı” tâifesi arasında üç cemaat olarak varlıklarını sürdürmekteydi. 1596 tarihli tahrir kayıtlarına göre Çepniler, Halep Türkmenleri’nin “Köpeklü Avşarı” grubu arasında üç cemaat halinde bulunmaktaydı. Birinci cemaat Halep yörüklerinden olduğu belirtilmekte ve 118 ağnam sahibi hâne 134 bennak hâne ve 145 mücerredden müteşekkil oldukları kaydedilmektedir. İkinci cemaat “Başım Kızdılu Çepni”adıyla anılmakta olup, bunların 6 ağnam sahibi hâne ve 8 mücerredden oluşan nüfusları vardı. Üçüncü cemaat ise Bagras kazasında olup bunlarda ikinci cemaat gibi anılmakta ve 7’si ağnam sahibi hâne, 14’ü bennak hâne ve 8 mücerredden meydana gelen nüfusları bulunmaktaydı. XVII. Yüzyıl ortalarında Rumkale yöresindeki Çepniler Rumkale’de 7 ayrı mahallede meskun bulundukları ve bunların “Oturak Çepni” adıyla anıldıkları, nüfuslarının da 210 bennak ve 85 mücerred olmak üzere toplam 295 neferden oluştuğu görülmektedir.177 “Başım Kızdılu” diye anılan diğer Çepni kolları bu tarihte 30 bennak ve 20 mücerred nüfusa sahip olup, bunların Aydın ve Saruhan sancaklarında yaşadıkları anlaşılmaktadır.178

1691 tarihli bir hükümde Rakka eyâletine iskânları istenilen birbirinden ayrı iki Çepni oymağı bulunmaktaydı.179 Bunlardan biri Halep Türkmenleri, diğeri de Ankara sancağının Keskin kazasında bulunan Bozulus Türkmenlerine bağlı gruptu.180 Bu Çepni teşekkülleri Urfa sancağının Bazabad nâhiyesinin Yassıca köyüne iskan edildikleri anlaşılmaktadır.181 Bozulus Türkmenleri Diyarbekir bölgesinde yaşamaktaydı. Bu Türkmen grubu yazın Erzurum-Erzincan arasında yaylamakta, kışın da Mardin’in güneyinde kışlamaktaydı. Bu Türkmen tâifesi çeşitli baskılar sonucu 1613’te Orta Anadolu’ya göç etmek zorunda kalmıştır.182 Diyarbekir havalisinde kalan Bozulus tâifesine tâbi Çepniler de Rakka’ya iskân için gönderilmiş, ancak daha önce iskâna tâbi tutulan akrabaları ile birlikte iskan mahallinden kaçmışlardır. Başlarında Kantemir kethuda olduğu için “Kandemir Çepnisi” olarak anılmışlardır. Bunların iskân yerlerine geri götürülmesi mümkün olmayınca Vilâyet-i Rum’daki Bozulus’a ilhak edildikleri anlaşılmaktadır.183

Orta Anadolu’da bulunan Kandemir Çepnileri XVIII. yüzyılın ilk çeyreğinde Rakka’ya iskân edilmek istenmişlerse de iskân yerlerine gitmemek için Bergama, Aydın, Saruhan ve Hüsrev Paşa Hanı taraflarına göç etmişlerdir.184 Bunlar 1739 yılında Aydın Vilâyetine tâbi Saruhan (Manisa) sancağının Selendi kazasına tâbi Darıbükü adlı yere iskân edilmişlerdir.185 Kandemir Çepnileri yerleştirildikleri yerden ayrılarak şakavette bulunduklarından dolayı eski yerlerine yerleştirilmelerinin istendiği görülmektedir.186 1838 tarihli bir hükümde Yörükân tâifesinden Çepni aşiretinin eskiden beri Saruhan sancağının Balat “eyâletinde” iskân ederken, bir süreden beri Karesi sancağı kazalarıyla Hüdavendigâr sancağı kazalarından Soma ve Kızılağaç kazası dahilinde gezip tozdukları ve şekavette bulunduklarından asıl iskan yerleri olan Balat’a yerleştirilmeleri istenmektedir.187 XVI. ve XVII. asır Manisa sicillerine göre; Saruhan sancağındaki Çepniler, İzzeddin köyü, Sakaaltı adlı mahal, Ilıca nâhiyesi, Belen’de Sazobası ve Palamud nâhiyesinde yaşamaktaydılar.188 Bugün Kandemir Çepnilerinin Manisa’nın Soma ilçesinin on-onbeş köyünde ikamet ettikleri belirtilmektedir. 189

Balıkesir yöresinde henüz yerleşik hayata geçmemiş Çepni topluluklarına ilk olarak 1726 tarihli sicil kayıtlarında rastlanmaktadır. Bunların Kantemir Çepnileri’nden olduğu Balıkesir’in Bigadiç ilçesinin el yapan köyünden Kamil Ağazâde Hasan Çavuş’un elinde bulunan 1201 (1786) tarihli berattan anlaşılmaktadır.190 Balıkesir; Bergama ve Manisa yörelerinde yarı göçebe olarak yaşayan Çepnilerin bir asır önce Ahmet Vefik Paşa tarafından yerleşik hayata geçirilmiştir. 191 Bugün Balıkesir ilinde 30, İzmir’de 9, Manisa’da 11 ve Aydın ilinde 4 köy Çepnilerle meskun bulunmaktadır.192

Adana sancağının Sarı Çam nâhiyesinde, Kanuni Dönemi’ne ait kayıtlarda Ramazanlı ulusunun içinde iki küçük şubeden oluşan Çepni topluluğuna rastlanmaktadır. Bu topluluklardan biri Mesudlu adını taşımaktadır. Her iki Çepni topluluğunun 1547’deki toplam nüfusu 29 hâne ve 8 mücerred olmak üzere 37 neferden meydana gelmekteydi. 193

1530 tarihli tahrir kayıtlarına göre; Maraş sancağında Yörükan-ı Zülkadiriye tâifesi arasında 28 hânelik nüfusa sahip Çepni cemaati yer almaktaydı.194 Bu cemaat Yenicekale’de yaylayıp Maraş Seküsü yakınlarında kışlamaktaydı. XVI. asrın sonlarında Çepni cemaatinin 18’i bennak ve 16’sı da mücerred olmak üzere 34 neferden oluşan bir nüfusu bulunmaktaydı.195

1720 yılında Maraş eyâletinde bulunan Receblü Afşari’na tâbi Çepnilerden 50 hâne Harran Ovası’na bölgeyi eşkiyadan korumak ve ziraatle uğraşmak üzere iskân edilmiştir.196 1530 yılı kayıtlarına göre Maraş sancağının Aladinek nâhiyesinde Çepni adlı bir köy bulunmaktaydı. Bu köyde Cerid tâifesi ziraat etmekteydi.197 Dulkadiroğulları devrinde Elbistan mıntıkasında veya ona yakın bir yerde Çepni adıyla anılan bir kalenin bulunduğu belirtilmektedir. 198

1530 tarihli kayıtlarda Kiğı sancağında Çepni adıyla anılan bir mezraya rastlanmaktadır.199

Cevdet Türkay, XV-XIX. yüzyıl Osmanlı arşiv vesikalarına dayanarak Osmanlı Devleti sınırları dahilinde Çepni, Çepni-i Çunkar, Çepniyan, Çepnilü, Çepnibor, Çepni Kandemir ve Çepnihacılı adlarıyla anılan Çepni adlı Türk boyunun yaşadığını belirtmektedir. Bunların Osmanlı Devleti’nin Trabzon, Karesi, Sivas, Tokat, Aksaray, Urfa, Saruhan, Kefe, Karahisar-ı Şarkî, Kocaeli, Kayseri, Adana, Çıldır, Erzurum, Kars, Ahıska, Haleb, Aydın, Kütahya, Akşehir, Canik, Hamid, İçel, Bozok ve Maraş sancakları, Karaman eyâleti, Soma, Rumkale, Birecik, Dimetoka (Paşa sancağında) ve Mudanya kazalarında oturduklarını kaydetmektedir.200 Yusuf Halaçoğlu da; Çepnilerin Halep Türkmenleri içinde olarak Rakka, Bozulus Türkmenlerine bağlı olarak Ankara’nın Keskin kazasında, Balıkesir, Manisa, Aydın, Trabzon, Giresun, Torul, Görele, Kürtün, Maraş, Adana, Konya, Şerefli Koçhisar, Çorum ve Gölhisar’da yaşadıklarını belirtmektedir.201

XVI ve XVII. asırlarda yalnız Anadolu ve Rumeli’de değil, aynı zamanda İran’da da Çepnilere tesadüf edilmektedir. Safevi lideri Şah Tahmasb zamanında Safevi korucuları yani hassa askerleri arasında Çepniler de vardı. Tahmasb’ın ilk yıllarında Çepnilerin beyi Maksud Bey idi. 1546’da Çepni korucularının başı Şah Kulu olup, bunun aynı tarihte Gürcistan üzerine yapılan sefere kaldığı anlaşılmaktadır. 1548’de Van hâkimi olan Şah Ali Sultan da Çepni idi. Şah Tahmasb döneminde Çepnilerden Süleyman Çelebi Şirvan’da dirliğe sahip olup, Urmiye hâkimi olduğu görülmektedir. Tahmasb’ın ölümü esnasında (1576) Çepnilerden Celaloğlu Muhammed Sultan ile Dönmez Sultan ve Mahmud Halife Karabağ’da olup Gürcüler ile savaşıyorlardı. Bu üç şahsın dirliği Kuzey Azerbaycan’daki Karabağ yöresinde bulunmaktaydı. Şah Abbas Devri’nde (1590-1628) Çepnilerin ileri gelenleri arasında Uğurlu Sultan ile Murad Han Sultan görülmektedir. Bunlardan Uğurlu Sultan 1014 (1605-1606)’te Fumen hâkimi bulunuyordu. Şah Abbas döneminde Çepnilerin büyük bir kısmı veya tamamının Hazar Denizi kıyısında bulunan ormanlık ve rutubetli Gilân bölgesine göç ettirildikleri belirtilmektedir. Şah Abbas’ın 1628’de ve fatından sonra Çepnilerle ilgili bir bilgiye tesadüf edilmemektedir.202

III. Çepnilerde İnanç

Mehmed Aşık, Trabzon bölgesindeki Çepnilerin râfizî (alevî) olduklarını ifâde etmektedir.203 XV ve XVI. yüzyıla ait arşiv kayıtlarında Mehmed Aşık’ı doğrulayan bir bilgi bulunmamaktadır. Bunun aksine “Kızılbaş Fetreti” sırasında ve Çaldıran seferinde Trabzon sancağındaki Çepnilerin büyük yararlıklar gösterdikleri ve bu yüzden bunların bazı vergiler den muaf tutuldukları204 ve bir kısmına da dirlik verildiği görülmektedir.205

Yine Giresun ve Kürtün’de yaşayan çok sayıdaki Çepni’nin Giresun, Kürtün ve Ordu’da bulunan cami, tekke ve zaviyelerde çeşitli hizmetlerde bulunmaları, içlerinde çok sayıda fakihin yer alması ve nüfusu az olan köylerde bile imam, hatip ve müezzinin bulunması onların kızılbaş olmadıklarının delilidir.

Yine alevilerin kullanmadıkları Bekir, Ömer ve Osman gibi şahıs ve baba adlarını, Karadeniz Çepnileri’nin fazla sayıda kullanmaları206 bunların alevi veya kızılbaş olmadıklarının göstergesidir. Bunların 1486’dan önce de bu isimleri baba adı olarak kullanmaları bunların Osmanlı fethinden sonra sunnileştirildikleri207 düşüncesini de çürütmektedir.

Ege bölgesindeki bazı Çepniler dışında, İç Anadolu ve Karadeniz bölgesindeki Çepniler de Sunnî idi.208

Sonuç

XIII. asırdan itibaren kaynaklarda görülen Çepniler başta Karadeniz bölgesi olmak üzere Anadolu’da ve azda olsa Rumeli’de varlıklarını hissettirmişlerdir. Nüfus bakımından en yoğun olarak yaşadıkları bölge Karadeniz bölgesidir. Karadeniz bölgesinde de Trabzon sancağında nüfus yoğunluğu bakımından birinci sırada yer almaktadırlar.

Karadeniz Bölgesi’ndeki Çepnilerin tamamının yerleşik hayata geçmelerine karşılık, diğer bölgelerdekilerin büyük kısmı yarı göçebe bir hayat yaşamaktaydı. Yarı göçebe durumunda olan Çepnilerin Anadolu’ya gelişlerinden itibaren yerleşik hayata geçmeleri için yoğun gayret sarfedilmiştir. Ancak, bunların tamamının yerleşik hayata geçirilmesi XIX. asrın sonlarına doğru gerçekleşebilmiştir.

XV. ve XVI. asır tahrir kayıtlarında Çepnilere ait çok sayıda yer adının tesbiti ve bugün de bunların büyük bir bölümünün varlığı, Anadolu’nun bir Türk Yurdu haline gelmesinde Çepnilerin önemli bir rol oynadıklarının göstergesidir.

1 A. Zeki Velidi Togan, Oğuz Destanı (Reşideddin Oğuznâmesi, Tercüme ve Tahlili), 2. baskı, İstanbul 1982, s. 51-52; Köprülüzâde Mehmed Fuat, “Oğuz Etnolojisine Dâir Tarihî Notlar”, Türkiyat Mecmuası (=TM), Sayı 1. (İstanbul 1925), s. 206.
2 Divanü Lügat-it-Türk Tercümesi, trc. Besim Atalay, c. I, Ankara 1985, s. 58.
3 Togan, a.g.e., s. 51.
4 Togan, a.g.e s. 52.
5 Ebülgazi Bahadır Han, Türklerin Soy Kütüğü (Şecere-i Terakime), yay. haz. Muharrem Ergin, İstanbul t. y., s. 51. Köprülüzâde Mehmed Fuad, Reşideddin ve Ebulgazi’nin “Çepni” kelimesi ile ilgili verdikleri manalara nazaran “kelimenin ‘çapmak’ aslından geldiği kabul olunabilir”‘ demektedir (bk. “Oğuz Etnolojisine Dâir” TM, Sayı 1, s. 206). Bahaeddin Ögel ise, Reşideddin ve Ebulgazi’nin Çepni boy adı için verdikleri manaların boy adının esas kökü ve etimolojisi ile ilgili bulunmadığını belirtmektedir (bk. Türk Mitolojisi, c. I, Ankara 1971, s. 344). İbrahim Kafesoğlu, Çepni adının askeri teşkilat ve ünvanlarla ilgili olduğunu yazmaktadır (bk. Türk Millî Kültürü, 3. baskı İstanbul 1984, s. 218). Türkolog Gyula Nemeth ise Çepni adının Türkçe çeper (duvar, parmaklık, çit) ve Kırgızca cep (=kalkan) kelimeleriyle ilgili bulunduğunu, Çepni boy adının sonundaki “ni” ekinin de “-ne”, “-na”, “-nek” gibi bir küçültme eki olduğunu, dolayısıyla Çepni kelimesinin kök bakımından “koruyucu” ve özellikle “sınır koruyucu” manasına geldiğini ifâde etmektedir (bk. “Çepni”, Türk Ansiklopedisi (=TA), XI, 453): İsmail Hakkı Kadıoğlu, Çepniler’in Sultan Alaeddin Bey’e “çetelik” yaptığından dolayı, o dönemde “çete” diyemeyenler “Çetmi” demişler ve bunlar “Çetmi” adını bu görevlerinden dolayı altıklarını ileri sürmektedir (bk. Çepniler Balıkesir’de, Balıkesir 1935, s. 10).6 Faruk Sümer, Oğuzlar (Türkmenler), Tarihleri, Boy Teşkilatı, Destanları, 3. baskı, İstanbul 1980, s. 210-211 sahifeler arasındaki II. ve III. çizelgeler.7 Bk. a.g.e., s. 51; Ögel, a.g.e., c. I, s. 365. Bu Türk boyunun damgası Kaşgarlı Mahmud’a göre (bk. Aynı eser, c. I, s. 58); Reşideddin’e göre (bk. Sümer, a.g.e., 210-211. sahifeler arasındaki II. çizelge), Yazıcıoğlu’na göre (bk. Sümer, a.g.e., 210-211. sahifeleri arasındaki III. çizelge), Ebülgazi Bahadır Han’a göre de şeklindedir (bk. a.g.e., s. 51). Kaşgarlı Mahmud yirmi iki Oğuz boyunun yirmibirincisi olarak gösterdiği Çepniler’in (bk. a.g.e., c. I, s. 58) şölenlerde koyun etinden ülüşü (=payı) Reşiddedin ve Yazıcıoğlu’na göre “sol karı yağrın” yani sol kürek kemiğinin bulunduğu kısım (bk. Togan, a.g.e., s. 52; Sümer, a.g.e., 210-211. sahifeler arasında bulunan II. ve III. çizelgeler), Ebülgazi Bahadır Han’a göre ise “sol yanbaş”‘tır (bk. Togan, a.g.e., s. 52, 99).
8 Şakir Şevket, Trabzon Tarihi, c. II, İstanbul 1294, s. 165; Tirebolulu Hüseyin (Avni) Alparslan, Trabzon ili Lâz mı? Türk mü?, Giresun 1339 Göçme Yılı (1337/1921), s. 9 dpn. 1.
9 Alparslan, a.g.e., s. 9 dpn. 1. Şakir Şevket, Çepnilerden 100. 000 kişinin Trabzon’un batısında bulunan Tirebolu, Görele ve Vakfıkebir’e iskân edildiğini yazmaktadır (bk. a.g.e., II, s. 165).

10 Bk. “Toponimik Bir Araştırma: Göçler ve Yer Adları (Türkler, Pomaklar ve Bulgarlar)”, Türk Dünyası Araştırmaları (=TDA), Sayı 7 (İstanbul 1980), s. 88, 89, 94, 97.
11 Bk. “Oğuz Etnolojisine Dâir”, TM, Sayı 1, s. 207.
12 a.g.e., s. 10.
13 [Firdevsi] [Ö. 1512’den sonra], Menâkıb-ı Hacı Bektâş- Velî “Vilâyet-nâme”, yay. haz. Abdülbaki Gölpınarlı, İstanbul 1958, s. 26.
14 [Firdevsi], a.g.e., s. 125 (Gölpınarlı’ya ait açıklamalar kısmı).
15 Sümer, “Çepni”, The Encyclopedia of Islam (New edition) (=EI2), II, 20.
16 Sümer, a.g.e., s. 327; Ahmet Yaşar Ocak, Babaîler İsyanı, İstanbul 1980, s. 123.
17 Köprülüzâde, “Oğuz Etnolojisine Dâir”, TM, Sayı 1, s. 206, 207 dpn. 2; a., Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar, 3. baskı, Ankara 1976, s. 54-55. Togan, Sarı Saltuk maiyetinde Kırım ve Dobruca’ya giden Türkmenlerin 12. 000 hâne olduğunu ve bunların buraya İslâmiyeti yaymak için gittiklerini belirtmektedir (bk. Umumî Türk Tarihi’ne Giriş, c. I, s. 268). Kemal Yüce de Saltuk-nâme’de Tarihî, Dinî ve Efsanevî Unsurlar adlı eserinde, Sarı Saltuk’un liderliğinde Dobruca’ya göç eden 12. 000 kişilik Türkmen grubunun Kuzey Anadolu’dan Üsküdar yolunu takip ederek gittiğini ve bunların Sinop ve çevresi Çepnileri olabileceğini belirtmektedir (Ankara 1987, s. 77, 84-95).
18 Köprülüzâde, “Oğuz Etnolojisine Dâir”, TM, Sayı 1, s. 207. 1414 tarihinde Afyon’un Sandıklı kazasına tâbi köylerden birinin adı da “Çepni” idi (bk. Mustafa Çetin Varlık, Germiyan-oğulları Tarihi, Ankara 1974, s. 87).
19 İbn Bibi, el-Evâmiru’l-Alâiyye fi’l-Umuri’l-Alâiyye, yay. haz. A. S. Erzi, Ankara 1956, s. 729.
20 Sümer, Çepniler, İstanbul 1992, s. 13.
21 Chalcocandyles’in Histoire des Tures (Paris 1662, s. 36, 75) adlı eserine atfen Osman Turan, Selçuklular Zamanında Türkiye Tarihi, 2. baskı, İstanbul 1984, s. 512.
22 Turan, Selçuklular Tarihi ve Türk İslâm Medeniyeti, 3. baskı, İstanbul 1980, s. 305; Selçuklular Zamanında Türkiye Tarihi, s. 512.
23 Ordu yöresi ve Canik bölgesindeki Hıristiyanlara karşı Türk sınırlarının korunması ve bölgenin fethi için Selçuklular tarafından Çepnilerin Selçuklu sınırlarına yerleştirildiği ile ilgili bk. Sümer, “Anadolu’da Yaşayan Bazı Üçoklu Oğuz Boylarına Mensup Teşekküller”, İktisat Fakültesi Mecmuası (=İFM), XI/1-4 (İstanbul 1950), s. 451, 452.
24 Ordu ve yöresinin Chalybia diye adlandırılması ile ilgili bk. Bahaeddin Yediyıldız, Ordu Kazası Sosyal Tarihi, Ankara 1985, s. 41.
25 Anthony Bryer, “Greeks and Türkmens: The Pontic Exception”, Dumparton Oaks Papers, XXIX (Washington 1975) s. 143 (Panaretos’un günlüğü ile ilgili kısım).
26 Bk. Bryer, “Greeks and Türkmens”, Dumparton Oaks Papers, XXIX, s. 143 (Panaretos’un günlüğü ile ilgili kısım). G. Finlay, Türkmenlerin (Çepnilerin) 1302’de Giresun’a yaklaştıklarını belirtmektedir. (bk. Empire of Trebizond, London 1854, s. 403’ten naklen Osman Turan, Türkiye Selçukluları Hakkında Resmî Vesikalar, Ankara 1958, s. 165).
27 Bryer, “Greeks and Türkmens”, Dumbartan Oaks Papers, XXIX, s. 143 (Panaretos’un günlüğü ile ilgili kısım).
28 Sümer, “Çepniler I”, Türk Dünyası Tarih Dergisi (=TDTD), Sayı 55 (İstanbul 1991). s. 77.
29 Bryer, “Greeks and Türkmens”, Dumbarton Oaks Papers, XXIX, s. 144 (Parnaretos’un günlüğü ile ilgili kısım).
30 Sümer, “Çepniler 1”, TDTD, sayı 55, s. 7; aynı mlf, a.g.e., s. 14.
31 Bu grup üç gün süren bir savaştan sonra mağlup olarak geri döndü. (bk. Bryer, “Greeks and Türkmens”, Dumbarton Oaks Papers, XXIX, s. 144 (Panaretos’un günlüğü ile ilgili kısım); William Miller, Trebizond, Amsterdam 1968, s. 54; Yaşar Yücel, Anadolu Beylikleri Hakkında Araştırmalar I, 2. Baskı, Ankara 1991, ekler III (Panaretos’un Günlüğünün Fransızca tercümesi); M. H. Yinanç, “Akkoyunlular”, İslâm Ansiklopedisi (=İA), I. s. 254.
32 Bk. Sümer, “Çepniler I”, TDTD, Sayı 55, s. 7; aynı mlf., Çepniler, s. 14-15.
33 Bk. Başbakanlık Osmanlı Arşivi, Maliyeden Müdevver Defterler (MAD), nr. 828, s. 723; Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BA), Tapu-Tahrir Defteri (TD), nr. 52, s. 749; BA, TD, nr. 288. s. 620; Tapu Kadasro Genel Müdürlüğü, Kuyud-ı Kadime Arşivi (TK. KKA), TD, nr. 43, s. 103b.
34 Bk. Bryer, “Greeks and Türkmens”, Dumbarton Oaks Papers, XXIX, s. 147-148 (Panaretos’un günlüğü ile ilgili kısım).35 Bryer, “Greeks and Türkmens”, Dumbarton Oaks Papers, XXIX, s. 147-148 (Panaretos’un günlüğü ile ilgili kısım).36 Sümer, Oğuzlar (Türkmenler), Tarihleri, Boy Teşkilatı, Destanları, 3. Baskı, İstanbul 1980, s. 328.37 Bk. Bryer, “Greeks and Türkmen”, Dumbarton Oaks Papers, XXIX, s. 147-148 (Panaretos’un günlüğü ile ilgili kısım); Yaşar Yücel, Anadolu Beylikleri Hakkında Araştırmalar, 2. Baskı, Ankara 1991, Ekler III (Panaretos’un günlüğünün Fransızca tercümesi kısmı).38 Bk. Clavijo (Klaviyo), Timur Devrinde Kadis’ten Semerkand’a Seyahat, trc. Ömer Rıza Doğrul, İstanbul 1939, s. 76-77.39 Clavijo, a.g.e., s. 85, 87. Clavijo’nun eserinin Türkçe tercümesinde geçen “Çabanlı” Türkleri’nin Çepni Türkleri olduklarına dair bk. Sümer, “Çepniler I”, TDTD, Sayı 55, s. 7.40 Sümer, “Çepniler VI”, TDTD, Sayı 60, (İstanbul 1991), s. 17; Aynı mlf., Çepniler, s. 130.41 Bk. BA, MAD, nr. 828, s. 713-748.42 Bk. BA, TD, nr. 52, s. 596-766; BA, TD, nr. 53, s. 7-8, 106-122, 123-125, 126-133, 173-176, 177; BA, TD, nr. 387, s. 746-763; TK. KKA, TD, nr. 43, s. 134a; BA, Trabzon Ahkâm Defteri, (=TAD), nr. 1, s. 72/1; nr. 2., s. 169/2.43 Bk. M. H. Yinanç, “Akkoyunlular”, İA, I, 253; Z. Velidi Togan Umumi Türk Tarihine Giriş, I, 3. Baskı, İstanbul 1981, s. 367.44 Sümer, Oğuzları, s. 329.45 Tihrani, a.g.e., s. 543.46 Sümer, “Çepniler I”, TDTD, Sayı 55, s. 7.47 Bk. Sümer, Aynı eser, s. 329; aynı mlf., “Çepniler I”, TDTD, Sayı 55, s. 7-8.
48 Sümer, Safevi Devleti’nin Kuruluşu ve Gelişmesinde Anadolu Türklerinin Rolü, Ankara 1976, s. 50, 66, 80, 82, 104-131.
49 Sümer, Oğuzlar, s. 335.50 Bk. BA, TD, nr. 52, s. 617, 718, 726, 728, 731, 738, 747, 758, 760. 1554 tarihli defterde bu konu ile ilgili bir tek kayıt bulunmakta olup (bk. BA, TD, nr. 288, s. 606), bu kayıt da 1515 tarihli defterde görülen Üregir köyüne ait kayıttır (bk. BA, TD, nr. 52, s. 738).51 Bk. BA, MAD, nr. 828, s. 712; BA, TD, nr. 52, s. 678, 680; BA, TD, nr. 387, s. 762; BA, TD, nr. 288, s. 753, 755b.52 Aziz B. Erdeşir-i Esterâbadî, Bezm u Remz, trc. Mürsel Öztürk, Ankara 1990, s. 312, 485.53 Sümer, “Çepniler IV”, TDTD, Sayı 58, s. 21, 22 dpn 1; Çepniler, s. 85 dpn 1.54 Bk. BA, MAD, nr. 828, s. 723; BA, TD, nr. 52, s. 749; BA, TD, nr. 288, s. 620; TK. KKA, TD, nr. 43, s. 103b.55 BA, MAD, nr. 828, s. 731, 732.
56 Bk. a.g.e., s. 731-732.57 a.g.e., s. 734-736.58 a.g.e., s. 734.59 Bk. BA, TD, nr. 52, s. 715; BA, TD, nr. 288, s. 629; TK. KKA, TD, nr. 43, s. 80a.60 1486 ve 1515 tarihli kayıtlarda Zeâmet-i Kürtün ve Vilâyet-i Çepni adlı idâri bölgelerdeki timarların çoğunun Çepni beylerine, oğullarına ve sipahilerine tahsis edildiklerine dair bk. BA, MAD, nr. 828, s. 712-748; BA, TD, nr. 52, s. 596-766. 1489 ve 1518 tarihli kayıtlarda bazı timarların Çepni Beyi Oğullarına verildiği belirtilmektedir. (bk. BA, MAD, nr. 17893, s. 144, 146, 291, 423; Timar-. Zeamet Tevcih Defteri (=TZTD), nr. 1, s. 812. Ordu-. Giresun bölgesindeki timarların eski Çepni beylerinin oğullarına veya adamlarına tahsis edildiği hakkında bk. İnalcık, “Mehmed II”, İA, VII, s. 519.
61 BA, MAD, nr. 828, s. 111-112.62 a.g.e., s. 462-464.63 BA, TD, nr. 52, s. 163-164, 172-174
64 Aynı defter, s. 481 -483, 509-510, Krş. Sümer, “Çepniler V”, TDTD, Sayı 59, s. 7.65 Bk. BA, MAD, nr. 828, s. 37-38 61-66, 112, 126, 463-464, 505-506, 592-593, 596, 597-598, 602, 617, 610, 615, 712-748; TK. KKA, TD, nr. 43, s. 66b-. 184a.66 Bk. Menâzirü’l-avalim, c. II (Süleymaniye Halet Efendi Kitaplığı, nr. 616), s. 27a-b.
67 Türkmen gruplarının Trabzon sancağının doğu kesimlerine aktarılması ile ilgili bk. M. Feridun Emecen, “Trabzon Eyaletinin Batı Sınırları”, Trabzon Tarihi Sempozyumu-. Bildiriler, Trabzon 1999, s. 165.
68 Ahmet Refik, Anadolu’da Türk Aşiretleri (966-1200), 2. baskı, İstanbul 1988, s. 188-189; Yusuf Halaçoğlu, XVIII. Yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu’nun İskân Siyaseti ve Aşiretlerin Yerleştirilmesi, Ankara 1988, s. 172-173, 260.69 Şakir Şevket, a.g.e., c. II, s. 162-163
70 Şakir şevket, a.g.e., c. II, s. 173. Tuzcuoğulları ile ilgili geniş bilgi için bk. M. Münir Aktepe, “Tuzcuoğulları İsyanı”, Tarih Dergisi, (= TD), III/5-6 (İstanbul 1953), s. 21-52. XVIII. ve XIX. asırlarda Çepni ve Rize derebeylerinin birbiriyle olan mücadelesi için bk. Mahmut Goloğlu, Trabzon Tarihi, Ankara 1975, s. 102-111; Emecen, “Doğu Karadeniz’de Âyanlık: Tirebolulu Kethudazâde Mehmed Emin Ağa”, Belleten, LXV/242 (Ankara 2001), s. 193-214.71 Sümer, “Çepniler V”, TDTD, Sayı 59, s. 4.72 Şakir Şevket, a.g.e., c. I, s. 95; Sümer, Tirebolu Tarihi, İstanbul 1992, s. 83.73 BA, TAD, nr. 2, s. 84/1-2.
74 Bk. Şakir Şevket, a.g.e., c. I, s. 101-102; Sümer, “Bazı Üçoklu Oğuz Boylarına Mensup Teşekküller”, İFM, XI-1-4, s. 449.75 Alparslan, a.g.e., s. 13.76 Alparslan, a.g.e., s. 21; ayr. bk. Sümer, a.g.e., s. 117.
77 Alparslan, a.g.e., s. 20, 22.78 Bk. Birinci İlmi Seyahate Dair Rapor, İstanbul 1930, s. 55.
79 “Greeks and Türkmens”, Dumbarton Oaks Papers, XXIX, s. 143.80 Bk. MAD, nr. 828, s. 316.
81 Martin Stokes, “Doğu Karadeniz’de Türklerin Varlığı ve Kültürel Etkinlikleri”, Konuşan Karadeniz, Sayı 3 (İstanbul 1988), s. 22.82 Bk. a.g.e., s. 55.83 Sümer, “Çepniler V”, Sayı 59, s. 9 dpn. 2.84 Rasim Efendioğlu, “Çepni Taşı Kunilar Ah O Eski Anılar”, Yeni Çaykara Bülteni, Sayı 8, Trabzon 1984, s. 14.
85 Efendioğlu, “Çepni Taşı Kunilar”, Yeni Çaykara Bülteni, Sayı 8, s. 14.86 Abdulkadir [İnan], a.g.e., s. 55; Stokes, “Doğu Karadeniz’de Türklerin Varlığı”, Konuşan Karadeniz, Sayı 3, s. 22.
87 A. A. [Alparslan], “Türk Bayramlarından Ot Göçü”, Türk Yurdu, Sayı 8 (İstanbul 1341), s. 127.
88 Sümer, “Çepniler V”, TDTD, Sayı 59, s. 4, 9. XX. asrın başlarında Trabzon vilâyetinde yaşayan halkın çoğunluğunun Çepni olduğuna dair bk. BA, Hariciye Nezareti, Siyasî Kısım, Dosya nr.2057, Gömlek sıra nr. 7, s. 17-18.89 BA, TD, nr. 387, s. 597-701. Zamanla Canik sancağına tâbi idari birimlerde değişiklikler olmuştur (bk. Mehmet Öz, “Tahrir Defterlerine Göre Canik Sancağında Nüfus (1455-1643)”, Ondokuz Mayıs Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, Sayı 6 (Samsun 1991); s. 173-174; XV-XVI. Yüzyıllarda Canik Sancağı, Ankara 1999, s. 25-39).
90 Yaşar Yücel, Kadı Burhaneddin Ahmed ve Devleti, Ankara 1983, s. 89; Anadolu Beylikleri Hakkında Araştırmalar II, Ankara 1989, s. 122-123. Bu beylikler hakkında geniş bilgi için bk. Kazım Dilcimen, Canik Beyleri, Samsun 1940; Sait Kofoğlu, Taceddin Oğulları Beyliği, İstanbul 1986 (Basılmamış yüksek lisans tezi); Kenan İnan, “Giresun ve Havalisinde Türkmenler (XIII. ve XV. Yüzyıllar)”, Giresun Tarihi Sempozyumu-. Bildiriler, İstanbul 1997, s. 59-75; Mehmet Bilgin, “Giresin Bölgesinde Türkmen Beylikleri ve İskan Hareketleri”, Giresun Tarihi Sempozyumu, s. 8-109.
91 Bryer, “Greeks and Türkmens”, Dumparton Oaks Papers, XXIx, s. 148 (Panaretos’un günlüğü ile ilgili kısım).92 Clavijo, a.g.e., s. 76-77.93 Bahaeddin Yediyıldız, Ordu Kazası Sosyal Tarihi, Ankara 1985, s. 41.94 Yediyıldız, a.g.e., s. 53, 173, 175, 184, 190.
95 Yediyıldız, a.g.e., s. 173, 175, 184, 190.96 Öz, a.g.e., s. 33-34, 199-203.
97 BA, TD, nr. 387, s. 663.98 Halil İnalcık, Canik’ten sürülenlerin Çelebi Sultan Mehmed zamanında kargaşalık çıkardıkları için sürüldüklerini yazmaktadır (bk. Sûret-i Defter-i Sancak-i Arvanid, 2. baskı, Ankara 1987, s. XXXVI dpn. 249, 14, 17, 19, 20, 23, 26).99 Bk. “Anadolu’da Yaşayan Bazı Üçoklu Oğuz Boylarına Mensup Teşekküller”, IMF, XI/1-4, s. 452.
100 Tuncer Gülensoy, “Karadeniz Ağızlarına Toplu Bir Bakış”, Birinci Tarih Boyunca Karadeniz Kongresi Bildirileri (13-17 Ekim 1986), Samsun 1988, s. 206.
101 İstanbul Belediyesi Atatürk Kitaplığı, Muallim Cevdet Yazmaları (=İBAK. MC), TD, nr. 92, s. 32, 34, 38, 44, 48, 68, 76, 80, 81, 83, 97.

102 a.g.e., s. 32.
103 a.g.e., s. 34, 38, 44, 48, 68, 76, 97.
104 a.g.e., s. 80, 81, 83.
105 Bk. TK. KKA, TD, nr. 10, s. 6b, 37a, 44a.
106 Kamil Şahin, Danişmendliler Dönemi’nde Niksar (1071-1178), Niksar 1999, s. 52, 97, 103; ayr. bk. Atalay Kahraman, Tarihi Eserleriyle Niksar, Ankara 1976, s. 31, 38.
107 İBAK, MC, TD, nr. 92, s. 82; BA, TD, nr. 387, s. 555.
108 Üçler Bulduk, “Çorum Sancağının Osmanlı İdarî Teşkilatındaki Yeri I”, OTAM, Sayı 3 (Ankara 1992), s. 141, 143, 147.
109 Bulduk, “Çorum Sancağının Osmanlı İdarî Teşkilatındaki Yeri I”, OTAM, Sayı 3, s. 147.
110 Hikmet Turhan Dağlıoğlu, “Çorum Tarihi Hakkında”, Çorumlu, Sayı 13 (Çorum 1939), s. 3.
111 Neşet Köseoğlu, “Çorumun 350 yıl Evelki ile Bugünkü Mahalle Adları Bakımından Bir Araştırma”, Çorumlu, Sayı 9-10 (Çorum 1939), s. 300, 304.112 Yusuf Halaçoğlu, “Osmanlı Dönemi’nde Türkiye’nin Nüfus Yapısı ve Aşiretler”, Anadolu’da ve Rumeli’de Yörükler ve Türkmenler Sempozyumu Bildirileri, Ankara 2000, s. 141.
113 Bk. BA, TD, nr. 387, s. 368.114 Ayşe Tosunoğlu, XVI. Yüzyılda Kastamonu Sancağı, İstanbul 1993, (basılmamış doktora tezi), s. 36; Ahmet Kankal, XV. -. XVIII. Yüzyıllarda Kastamonu Şehri, Diyarbakır 1999’ (basılmamış doçentlik çalışması), s. 37-39.115 Bk. BA, TD, nr. 438, s. 731-733.
116 BA, TD, nr. 438, s. 420-581; Kenan Ziya Taş, Tapu-Tahrir Defterlerine Göre 16. Yüzyılda Bolu Sancağı, Ankara 1993 (Basılmamış doktora tezi), s. 39-60; “XVI. Yüzyılda Bolu Sancağının İdari Yapısı”, Süleyman Demirel Üniversitesi Fen-. Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, Sayı 2, s. 184-196.
117 Geniş bilgi için bk. Yücel, Anadolu Beylikleri Hakkında Araştırmalar I, 2. baskı, Ankara 1991.
118 Bk. BA, TD, nr. 438, s. 636.119 a.g.e., s. 622, 633, 640, 677; TK. KKA, TD, nr. 200, s. 234b, 239b, 255b, 261a, 262b, 267a, 293b.120 Bk. BA, TD, nr. 438, s. 640; TK. KKA, TD, nr. 200, s. 261a, 262b.
121 BA, TD, nr. 438, s. 622, 633, 640, 677.122 TK. KKA, TD, nr. 200, s. 234b-. 235a, 239b, 255b, 261a, 262b, 267a, 293b-. 294a.123 BA, TD, nr. 438, s. 732.124 Gülensoy, “Karadeniz Ağızlarına Toplu Bakış”, Birinci Tarih Boyunca Karadeniz Kongresi Bildirileri, s. 206.125 BA, TD, nr. 438, s. 425, 427, 437, 450, 452, 453, 454, 489, 490, 546, 547, 550, 555, 556, 562.126 TK. KKA, TD, nr. 19, s. 171a, 181b, 188b, 189b.
127 BA, TD, nr. 438, s. 425, 437, 452, 489, 490, 546, 547, 550, 556.128 TK. KKA, TD, nr. 19, s. 171a-172b, 181b, 188b, 189b.129 Mecdi Emiroğlu, “Bolu Yöresi Yer Adları”, Türk Yer Adları Sempozyumu Bildirileri, Ankara 1984, s. 188.130 Tahir Üzgör, Defter-i Vilâyet-i Arvanid, (Daktilo edilmiş halde yazarda bulunmaktadır), s. 37b.131 Şerifgil, “Toponimik Bir araştırma”, TDA, Sayı 7, s. 96-97.
132 Ahmet Cebeci, “Balkanlar’da Türkçülük Hareketleri”, Türk Kültürü, Sayı 311, (Ankara 1989), s. 3. Günümüzde de Bulgaristan’da Çepniler’le ilgili Çepine, Çepine deresi, Çepine vadisi ve Çepinli isimli yer adlarına rastlanmaktadır (bk. M. Türker Acaroğlu, Bulgaristan’da Türkçe Yer Adları Kılavuzu, Ankara 1988, s. 118-119).133 M. Tayyib Gökbilgin, Edirne ve Paşa Livası, İstanbul 1952, s. 249, 380, 381, 392, 457.
134 BA, TD, nr. 59, s. 44.135 BA, TD, nr. 438, s. 801.
136 Mustafa Akdağ, Türkiye’nin İktisadî ve İçtimaî Tarihi (1453-1559), c. II, 32. baskı, İstanbul 1979, s. 258.137 BA, TD, nr. 153, s. 321. 1530 tarihli defterde de bu köyün aynı nüfusa sahip olduğu dikkat çekmektedir (bk. BA, TD, nr. 166, s. 270).138 TK. KKA, TD, nr. 152, s. 152a.139 Bk. BA, TD, nr. 166, s. 276, 295.
140 a.g.e., s. 98, 134, 158, 170.141 BA, TD, nr. 438, s. 262; Zeki Arıkan, XV-XVI. Yüz Yıllarda Hamid Sancağı, İzmir 1988, s. 85.142 Bk. BA, TD, nr. 438, s. 102.
143 a.g.e., s. 171, 177, 195.144 Bk. a.g.e., s. 235
145 a.g.e., s. 408. 1463 yılı tahrir kayıtlarına göre aynı köyde 32 hâne ikamet etmekteydi (bk. Ahmet Nezihi Turan, Yabanâbâd Tarihini Ararken, Akara 1999, s. 52, 132.146 N. Turan, a.g.e., s. 52, 132.
147 Bk. BA, TD, nr. 387, s. 235, 236.148 a.g.e., s. 241.149Bk. a.g.e., s. 44. 150 a.g.e., s. 140.151a.g.e., s. 52.152 Bk. a.g.e., s. 73.
153 a.g.e., s. 100.154a.g.e., s. 147.155Bk. a.g.e., s. 270. Çepni adlı köy ile ilgili bk. Şenol Çelik, “XVI. Yüzyılda İçel Yörükleri Hakkında Bazı Değerlendirmeler”, Anadolu’dan ve Rumeli’de Yörükler ve Türkmenler, s. 95.156 BA, TD, nr. 387, s. 445.157 BA, TD, nr. 2, s. 532.
158 BA, TD, nr. 387, s. 496, 514, 518.159 Bk. a.g.e., s. 518.

160 BA, TD, nr. 287, s. 380; ayr. bk. Asuman Torungil, 287 numaralı Tapu, Tahrir Defterine Göre Sivas, İstanbul 1979, s. 65.161 Erhan Afyoncu, “Ulu Yörük (1485-1574)”, Anadolu’da ve Rumeli’de Yörükler ve Türkmenler, s. 6.162 Bk. BA, TD, nr. 387, s. 487.
163 Afyoncu, “Ulu Yörük (1485-1574)”, Anadolu’da ve Rumeli’de Yörükler ve Türkmenler, s. 6.
164 Bk. Çepniler, s. 22.
165 Bk. Abû Bakr-i Tihrânî, Kitâb-i Diyârbakriyya, c. I (yay. haz. Necati Lugal-. Faruk Sümer), 2. baskı, Ankara 1983, s. 42 dpn. 5.
166 Ahmet Refik, Anadolu’da Türk Aşiretleri, İstanbul 1930, s. 127.
167 Cengiz Orhonlu, Osmanlı İmparatorluğu’nda Aşiretlerin İskânı, Ankara 1988, s. 243; Sümer, Aynı eser, s. 22 dpn. 3.
168 Tuncer Baykara, Anadolu’nun Tarihi Coğrafyasına Giriş I, İstanbul 1987, s. 20-21.

169 Afyoncu, “Ulu Yörük (1485-1574)”, Anadolu’da ve Rumeli’de Yörükler ve Türkmenler, s. 4. Ayr. Bk. Koç, “Bozok Türkmenleri”, Anadolu’da ve Rumeli’de Yörükler ve Türkmenler, s. 202-203.
170 Bk. BA, TD, nr. 998, s. 624, 666.
171 Yunus Koç, XVI. Yüzyılda Bir Osmanlı Sancağı’nın İskân ve Nüfus Yapısı, Ankara 1989, s. 67, 108, 118; Sümer, a.g.e., s. 20.
172 Sümer, “Anadolu’da Yaşayan Bazı Üçoklu Oğuz Boylarına Mensup Teşekküller”, İFM, XI/1-4, s. 448-449.
173 BA, MAD, nr. 14, s. 17.

174 Mühimme Defteri (=MD), XXII, 253/495.
175 İlhan Şahin, “XVI. Yüzyılda Halep ve Yeni-il Türkmenleri”, Anadolu’da ve Rumeli’de Yörükler ve Türkmenler, s. 233-235.
176 Ahmet Refik, a.g.e., s. 121.
177 1027-1028 (1618-1619) tarihli Antep Şeriyye Sicil kayıtlarına göre, Antep’teki oymaklardan biri Çepni’dir (bk. Cemil Cahit Güzelbey, “Bir Göç Hikayesi ve Gaziantep Şeri Mahkme Sicilleri”, TDA, Sayı 35, İstanbul 1985, s. 125).
178 Bk. Sümer, “Anadolu’da Yaşayan Bazı Üçoklu Oğuz Boylarına Mensup Teşekküller”, İFM, XI/1-4, s. 443-444; Oğuzlar, s. 329-330; Çepniler, s. 16-17; Şahin, “XVI. Asırda Halep Türkmenleri”, Tarih Enstitüsü Dergisi (=TED), Sayı 12 (İstanbul 1982), s. 691, 705; Hüseyin Özdeğer, “Halep Bölgesi Türkmenleri”, Türk İktisat Tarihi Yıllığı, Sayı 1 (İstanbul 1988), s. 218; Ahmet Refik, a.g.e., s. 85.
179 Ahmet Refik, a.g.e., s. 96, 97.
180 Orhonlu, a.g.e., s. 58, 59; Sümer, Oğuzlar, s. 330; Tufan Gündüz, Anadolu’da Türkmen Aşiretleri (Bozulus Türkmenleri 1540-1640), Ankara 1997, s. 63, 146.
181 Orhonlu, a.g.e., s. 62.
182 Sümer, Çepniler, s. 17; ayr. bk. Gündüz, a.g.e., s. 142-144.
183 Gündüz, a.g.e., s. 63.
184 Bk. Ahmet Refik, a.g.e., s. 171, Cevdet Türkay, Osmanlı İmparatorluğu’nda Oymak-. Aşiret ve Cemaatler, İstanbul 1979, s. 805-806, 807.

185 Orhonlu, a.g.e., s. 109; Halaçoğlu, a.g.e, s. 69, 87, 126; Gündüz, a.g.e, s. 64, 146; Feridun Emecen, “Batı Anadolu’da Yörükler”, Anadolu’da ve Rumeli’de Yörükler ve Türkmenler, s.117.
186 M. Çağaay Uluçay, 18 ve 19. Yüzyıllarda Saruhan’da Eşkiyalık ve Halk Hareketleri, İstanbul 1955, s. 196.
187 Uluçay, Aynı eser, s. 81-82.
188 İbrahim Gökçen, 16 ve 17. Asır Sicillerine Göre Saruhan’da Yürük ve Türkmenler, İstanbul1946, s. 94.
189 Kadıoğlu, a.g.e., s. 9.
190 Kamil Su, Balıkesir ve Civarında Yürük ve Türkmenler, İstanbul 1938, s. 103-105; Kadıoğlu, a.g.e., s. 7-9.
191 Sümer, Çepniler, s. 123.
192 Sümer, a.g.e., s. 124-127.
193 Sümer, “Anadolu’da Yaşayan Bazı Üçoklu Oğuz Boylarına Mensup Teşekküller”, İFM, XI/1-4, s. 445, 483; Halaçoğlu, “Adana”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, (=TDVİA), I, 350.
194 Bk. BA, TD, nr. 998, s. 460.
195 Sümer, “Anadolu’da Yaşayan Bazı Üçoklu Oğuz Boylarına Mensup Teşekküller”, İFM,XI/1-4, s. 446, 484.
196 Halaçoğlu, a.g.e., s. 120, 140.
197 BA, TD, nr. 998, s. 429.
198 Sümer, a.g.e., s. 19.
199 BA, TD, nr. 998, s. 152.
200 Bk. a.g.e., s. 72, 296-297.
201 Bk. “Osmanlı Dönemi’nde Türkiye’nin Nüfus Yapısı ve Aşiretler”, Anadolu’da ve Rumeli’de Yörükler ve Türkmenler, s. 142.
202 İran Çepnileri hakkında bk. Sümer, “Anadolu’da Yaşayan Bazı Üçoklu Oğuz Boylarına Mensup Teşekküller”, İFM, XI/1 -4, s. 446-447; Oğuzlar, s. 334-335; Safevi Devletinin Kuruluşu ve Gelişmesinde Anadolu Türklerinin Rolü, s. 82, 104, 131, 157, 194; M. Fahrettin Kırzıoğlu, Osmanlıların Kafkas Ellerini Fethi, Ankara 1976, s. 188 dpn. 189.
203 Bk. a.g.e., c. II, s. 27b.
204 BA, TD, nr. 52, s. 633.
205 A.g.e., s. 739.
206 Trabzon sancağı için bk. M. Hanefi Bostan, XV. ve XVI. Asırlarda Trabzon Sancağı’nda Sosyal ve İktisadî Hayat, İstanbul 1993 (Basılmamış doktora tezi), s. 323 (Tablo: C).
207 Mehmed Fuad, “Oğuz Etnolojisine Dair”, TM, Sayı 1, s. 209 dpn. 3. devamı.
208 Mehmet Eröz, “Ege Bölgesindeki Yer Adları”, Reşit Rahmeti Arat İçin, Ankara 1966, s. 179. Konya’nın Taşkent’ine bağlı Çepni köyü ile Kastamonu’ya bağlı Tosya ilçesindeki Çepni köyü halkı sünnî, Sivas veya Yozgat’taki bir Çepni köyünün alevi olduğu anlaşılmaktadır (bk. Eröz, Türkiye’de Alevilik-. Bektaşilik, İstanbul 1976, s. 31); Sümer, Çepniler, s. 50-51, 119.

Facebook Hesabınızla Yorum Yapabilirsiniz

YORUMLAR

İsminiz

 

E-Posta Adresiniz

Yorumunuz

TemaFabrika